اساس منكر شده ، و وجود چيزى به نام مفاهيم و صورت‌هاى علميه در ذهن را نپذيرفتند و عقيده داشتند كه علم و آگاهى ما از اشيا ، در واقع اضافه و نسبتى است كه ميان ما و اشياى بيرونى برقرار مىگردد . اضافه يك امر انتزاعى است شايان ذكر است كه نسبت و اضافه ، يك امر انتزاعى است كه مابازاء مستقلى براى آن وجود ندارد و فقط منشاء انتزاع دارد ، امورى مانند پدرى ، فرزندى ، بالايى و محاذات ، امورى اضافى هستند و هيچ‌كدام مابازاى خارجى ندارند . يعنى اگر حسن پدر حسين باشد ، اينطور نيست كه حسن علاوه بر رنگ و قد و وزن و حالات روحى و جسمى گوناگونى كه دارد واجد امرى ديگر به نام پدرى نيز باشد . بلكه ذهن با توجه به اين‌كه نطفهء حسين از حسن تكوّن يافته است اضافه و نسبتى را به نام پدرى انتزاع كرده و حسن را پدر و حسين را فرزند او مىخواند و گرنه ، پدرى و فرزندى مابازاى خاصى ندارد . مثالى ديگر : اگر كتابى را روى كتاب ديگر قرار دهيد اضافهء بالايى و پايينى ميان آنها برقرار خواهد شد ، اما اين اضافه وجود خاصى در خارج ندارد ، يعنى اين كتاب وقتى بالاى آن كتاب قرار گرفت يك وصف حقيقى در آن به وجود نيامده و چيزى بر وجود كتاب افزوده نشده است ، بلكه ذهن وقتى آن را با كتاب مىسنجد و موقعيت مكانى آن دو را نسبت به يكديگر در نظر مىگيرد مىگويد : اين كتاب بالا و آن كتاب پايين است . به عقيدهء اين گروه از متكلمان علم ، اضافه و نسبتى است كه ميان عالم و معلومات او برقرار مىشود و بنابراين ، چيزى در ذهن به نام وجود ذهنى تحقق ندارد .

--> - ابو على جبايى بود و بدين ترتيب در ميان معتزله تربيت شد و مانند آنان به سلاح منطق و فلسفه مسلح گرديد ، و در حدود چهل سالگى از طريقهء معتزله دست برداشت و باقى حيات را در مبارزه با آن گذراند و كتب بسيار در اثبات روش خود نوشت . وى مؤسس مذهب اشعرى است . از جملهء مؤلفات وى اللمعة ، الموجز ، ايضاح البرهان ، التبيين عن اصول الدين و الابانة را بايد نام برد .